روغنگیری

روغنگیری
از نیازهای دیرینه بشر روشنایی بود تا بواسطه آن از ظلمت و تاریکی رهایی یابد. با پیشرفت زمان در هر گوشه و کنار راه و رسمی برای مبارزه با تاریکی شب ایجاد شد ، که استفاده از دانه های روغنی یکی از این راهها بود . بررسی دقیق آثار باستانی گواه این مدعاست که روغن چراغ بزرگترین عامل موثر در تامین روشنایی مردم بوده است. ابتدایی ترین روش روغنگیری "چوغن گری" نام داشته است. این دستگاه شامل دو سنگ بزرگ و کوچک بوده که بوسیله گاو یا شتر به گردش در می آمده و با له کردن دانه ها روغن آنها خارج میشده است. از این روش تنها برای گرفتن روغن کرچک و بزرک استفاده میشده است. فشار روز افزون احتیاجها سبب پیدایش کارخانه های پیشرفته تر شد و اندک اندک عصارخانه ها شکل گرفت. عصار خانه در شکل کلی عبارت بوده از بنایی دو طبقه ، در طبقه بالایی انبار دانه و قسمتی به نام گرمخانه وجود داشته که دانه ها را در آنجا بو میدادند و در طبقه زیرین بخش روغنگیری وجود داشته است. نحوه روغنگیری بدین شکل بوده که سنگ آسیای سنگینی به محوریت یک تیر چوبی قرار داشته که این سنگ توسط گاو یا شتر عصاری به گردش در می آمده است . دانه های ریخته شده بر روی سطح آسیاب به گردش سنگ بر روی آن له شده و به خمیر تبدیل میشده است. سپس این خمیر را به ظرفهایی استوانه ای شکل و بلند انتقال میدادند و بر روی خمیر یک تیر چوبی سنگین قرار میگرفته که بر اثر فشار حاصل از مزن تیر خمیر فشرده شده و روغن آن از حفره های موجود در پایین ظرف خارج میشده است. در عصار خانه ها علاوه بر تولید روغن چراغ ، انواع روغنهای خوراکی و دارویی نیز گرفته میشده که در کتب طبی قدیمی به کرات از انواع روغنها برای درمان بیماری ها استفاده میشده است.

با گذشت زمان و افزایش نیاز جامعه بشری به روغن و همچنین رویداد انقلای صنعتی رفته رفته روشهای تولید انبوه روغن از دانه های روغنی شکل گرفت و ترکیبی از روشهای مکانیکی و شیمیایی جهت استخراج حداکثر روغن ممکن در حجم انبوه ابداع شد . در صنایع عمدتا از  ۲ روش برای استخراج روغن دانه های چرب استفاده می شود. «روغن گیری گرم» یکی از این روش هاست. یعنی برخی از فرآیند های حرارت دهی به کمک روغن گیری می آیند تا روغن بیشتری از منابع چرب استخراج شود. البته روش دوم روغن کشی که استفاده از حلال هاست، در حال حاضر در بیشتر کارخانه های تولید روغن به کار می رود. در این روش معمولا حلالی مانند هگزان را با منبع حاوی روغن مخلوط می کنند؛ حلال باعث خارج شدن روغن ماده چرب همراه حلال می شود. در مرحله بعد و با روش های شیمیایی، روغن را از حلال جدا و روانه بازار می کنند. این روش، حداکثر بازدهی در تولید روغن را دارد.

روش روغنکشی گرم

دانه ها توسط انتقال دهنده ها(نقاله – كانواير و الواتور) از سيلوي اصلي به سيلوي روزانه منتقل مي شوند. از آنجا توسط كانواير و الواتور به دستگاه الك منتقل مي شود. سپس بر اساس نوع دانه پروسه ادامه پيدا مي كند. دانه ها وارد دستگاه آسياب مي گردد و در آنجا خورد مي شود. دانه هاي خورد شده سپس وارد دستگاه كوكر (Cooker) مي شود. در آنجا دانه ها حرارت مي بينند و پخته و آماده روغن كشي مي شوند. دانه ها سپس از كوكر وارد دستگاه اسكرو پرس شده روغن موجود در دانه خارج مي گردد. در كنجاله خروجي از دستگاه حدود 4% روغن باقي مي ماند. روغن خروجي از دستگاه، وارد لردگير وسپس وارد فيلتر پرس شده، لردهاي ريز آن هم گرفته مي شود و پس از پرس شدن توسط دستگاه روغنگیری، به كنجاله تبديل مي گردد. روغن خروجي از فيلتر پرس، روغن خام مي باشد. تنظيمات دستگاه پرس طوري است كه حدود نيمي از روغن دانه ها در اين دستگاه استخراج مي شود. به عبارت ديگر دانه هاي خروجي از دستگاه روغنگیری حدود 15% تا 20% روغن دارد. كه اين مقدار باقيمانده باروش شيميايي استخراج مي گردد.
 
 روش شیمیایی - Extraction 

براي استخراج روغن از دانه هايي كه درصد روغن در آنها كمتر از 20% است از روش شيميايي استفاده ميشود. پرک ها پس از ورود به دستگاه استخراج کننده، توسط حلال هگزان و یا سایر حلال های مجازخوراکی طبق استاندارد ملی ایران با قابلیت مصرف در صنایع غذایی شستشو می گردند، و در نتیجه روغن موجود در پرک وارد حلال شده و از پرک خارج می شود. در این مرحله میسلا و تفاله پرک ها حاصل می گردد. در اكستراكتور، حلال هگزان روي دانه ها ريخته مي شود. حلال هگزان با توجه به قدرت جذب بالاي روغن، در طي چند مرحله عبور از روي دانه ها تماس روغن موجود در دانه ها را استخراج مي كند. دانه هاي خارج شده از اكستراكتور وارد دستگاه توستر (DT) مي شود. در DT دانه ها به مدت 30 دقيقه در دماي 100 درجه سانتيگراد  قرار داده مي شود. با توجه به اينكه نقطه جوش هگزان 64 درجه سانتيگراد مي باشد، هگزان موجود در كنجاله تبخير مي شود. مقداري از هگزان داخل كنجاله باقي مي ماند كه براي خارج كردن اين مقدار باقيمانده، در طبقه DT4، بخار مستقيم به كنجاله تزريق مي شود كه اين بخار تماس هگزان باقيمانده را از كنجاله خارج مي كند. دو طبقه پايين DT جهت خارج كردن رطوبت موجود در كنجاله ها در نظر گرفته شده اند. كنجاله خروجي از DT حاوي 1% روغن و حدود 12% - 10% رطوبت مي باشد. كه در انبار نگهداري و به بازار عرضه مي شود. مخلوط هگزان و روغن خروجي از اكستركتور كه میسلا ناميده مي شود جهت جدا سازي هگزان و روغن و بازيافت هگزان وارد خط بازيافت (Recovery) مي گردد. در اين خط توسط مبدل هاي حرارتي، برج جذب و برج دفع، هگزان از روغن جدا مي شود. روغن به مخازن ذخيره روغن ارسال مي گردد و هگزان جهت استفاده مجدد، به سيكل روغن كشي برمي گردد.

در فرآیند روغنگیری به روشهای مکانیکی پرس گرم و همچنین روش شیمیایی به علت استفاده از حرارت های بالا (تا 120 درجه سانتیگراد) و همچنین استفاده از مواد شیمیایی نه تنها بخش عمده ای از ارزش تغذیه ای دانه های روغنی از بین میرود بلکه باعث بروز انواع مشکلات قلبی و عروقی چه بسا انواعی از سرطانها میشود.

امروزه بهترین و سالم ترین نوع روغن خوراکی تولیدی روغنهای فرا بکر میباشند که به روش پرس سرد به صورت مستقیم و طی یک مرحله از دانه روغنی استخراج میشود. در این روش دانه های روغنی پس از شستشو و بوجاری به قیف ورودی دستگاه پرس وارد میشوند. دستگاه پرس با استفاده از یک اسکرو دانه ها را به داخل دستگاه هدایت کرده و دانه ها در قسمت انتهایی دستگاه تحت فشار زیاد قرار میگیرند که در این قسمت روغن موجود در دانه خارج شده و تفاله باقیمانده از بخش انتهایی دستگاه خارج میشود. روغن خارج شده از دستگاه در این روش بین  35 تا 45 درجه سانتیگراد حرارت دارد که استخراج روغن در این دمای پایین و همچنین عدم استفاده از هرگونه مواد شیمیایی ، روغن استخراج شده به روش پرس سرد را به عنوان بهترین روغن خوراکی و سرشار از خواص غذایی و دارویی از دیگر روغنها متمایز میکند.